• eye Махсус имкониятлар
янгиликлар бўйича излаш
МАЪЛУМОТ
Фотогалерея
АДОЛАТ ЙЎЛИ ШАФҚАТ ВА МУРУВВАТДИР
23.06.2022
89
Муносабат

Худоёр Маматов,
юридик фанлар доктори, профессор

Президентимиз 20 июнь куни Конституциявий комиссия аъзолари билан бўлган учрашувда Давлатимиз раҳбари томонидан илгари сурилган бир масала чексиз қувонтирди. Гап ўлим жазосини бекор қилиш тўғрисида борар экан буни бутун Ўзбекистон халқи қўллаб-қувватлаши шубҳасиз. Давлатимиз раҳбари айни масалага алоҳида тўхталгани бежиз эмас. Асосий қонунимизга Ўзбекистонда ўлим жазоси тўла тақиқланади, деган алоҳида конституциявий норманинг киритилиши бу йўлда энг катта қадам демакдир. Тўғри, ўлим жазосини бекор қилиш масаласи ўз ечимини топган. Унинг Бош қомусимиздан ўрин олиши эса буни янада мустаҳкамлайди.

Мазкур ҳолатнинг нақадар муҳимлиги ҳақида ўзимнинг айрим фикрларимни билдириб ўтсам. Инсонпарварлик ғоялари азалдан халқимизда улкан қадрият сифатида улуғланганини бобокалонимиз Алишер Навоийнинг «Садди Искандарий» достонида келтирилган қуйидаги парчадан билиб олишимиз мумкин: “...ёмонга жазо бериш — гарчи қонун ва сиёсат юзасидан тўғри бўлса ҳам, аммо адолатли ҳукмдорнинг асл йўли — шафқат-мурувватдир. Бир шахс ўлимга қанчалик сазовор бўлса ҳам, унинг ўлимини орқага суриш, бу ҳақда шошмаслик яхши...».

Мамлакатимизда ўлим жазосининг бекор қилингани Ўзбекистонда умуминсоний тамойиллар устуворлиги ва халқаро андозалар амалга жорий этилганини билдиради. Хусусан, Конституциямизнинг 13-моддасида қайд этилганидек, Ўзбекистон Республикасида демократия умуминсоний принципларга асосланади, уларга кўра инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа дахлсиз ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланади. Бундан ташқари, Ўзбекистон қўшилган биринчи халқаро ҳужжат — Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг 3-моддасида «Ҳар бир инсон яшаш, эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эгадир» деб белгиланган.

Шундай экан, жиноят содир этган шахсни жазолашдан кўзланган мақсад жисмоний азоб бериш ёки инсон қадр-қимматини камситиш эмас, балки уни тарбиялаш экани мамлакатимиз Жиноят кодексида ҳам ўз аксини топган.

Келинг ҳолат юзасидан машҳур француз адиби Виктор Гюгонинг парламент мажлисида ўлим жазоси ҳақида сўзлаган нутқидан олинган ҳаволани ўқиб, бир фикр юритсак: «Ўлим жазоси ваҳшийликка хос абадий белги, қаерда ўлим жазоси хуруж қилса, у ерда ваҳшийлик ҳукм суради, ўлим жазоси амалда бўлган жойда камдан-кам ҳолларда ривожланиш бўлади».

Энди эса мазкур ҳолат юзасидан дунёдаги вазиятга эътиборингизни қаратсак: Филиппин ҳукуматининг маълумотларига кўра, 2016 йил 1 июлидан 2018 йил 30 ноябрига қадар гиёҳванд моддалар савдосига қарши ўтказилган амалиётларда 5050 киши қатл қилинган. Human Rights Watch ташкилоти бу рақам камида 12 минг нафарга тенг, деб кўрсатган. Лекин таҳлиллар шуни кўрсатади-ки, ўн йилдан бери наркотрафикка алоқадор жиноятлар учун олий жазо тайинлаб келинган бўлса ҳам, ўлим жазоси гиёҳванд моддалар савдогарларини мутлақо қўрқувга солмаган. Harm Reduction International тадқиқот гуруҳи таҳлилчисининг таъкидлашича, «мазкур жиноят учун қатл этилганларнинг аксарияти гиёҳванд моддаларнинг оддий ташувчиси ҳисобланади. Гиёҳванд моддалар савдосидаги ташувчиларни осонгина алмаштириш мумкин. Уларни йўқ қилиш наркобизнес моделига ҳеч қандай жиддий таъсир қилмайди».

Яъни Филлипинда ўлим жазосининг қайта тикланиши гиёҳванд моддалар савдоси билан боғлиқ жиноятлар камайишига ёрдам бермаган, аксинча жиноятчилик сони ўсиб, қатл этилган инсонлар сони ортган. Бундай ҳолат Малайзия, Ветнам ва Эронда ҳам кузатилган. Мазкур давлатларда ҳар йили ўнлаб қатллар амалга оширилган, лекин гиёҳванд моддалар таъсирига берилиб қолган инсонлар сони наркотрафик учун ўлим жазосини бекор қилган давлатлардагидан сезиларли даражада кўп бўлган.

Ўлим жазоси белгиланган давлатларда коррупция ҳолати камаймаган, аксинча, ўлим жазоси йўқ давлатлар коррупцияга қарши курашишда ижобий кўрсаткичларга эришганини кўриш мумкин. Масалан, Финляндия ва Дания давлатларида ўлим жазоси мавжуд бўлмасада, коррупция кўрсаткичлари жуда паст.

Юртимизда ўлим жазоси бекор қилингани инсонпарварлик ва бағрикенглик тамойилларининг, халқаро ҳуқуқ меъёрлари умум эътироф этилган принципларининг бажарилиши ифодасидир. Шунингдек, ўлим жазоси халқимизга хос кечиримлилик фазилатига ёт тушунчадир. Ундан кўра, жамиятимиз учун ҳаёт-мамот масаласи бўлган таълим, фарзандларимиз тарбияси, ёшларимиз ҳуқуқий онгини юксалтириш масалалари устида бош қотирсак жамиятимизда шу каби ёмон ҳиссиётлар вужудга келишига сабаб бўладиган инсонлар етишиб чиқишини олдини олган бўламиз. Бу ҳақиқат янги Ўзбекистонда амалга оширилаётган инсонпарвар, одилона сиёсатнинг марказий масалаларидан бирига айланиб улгургани келажагимизга бўлган ишончимизни янада мустаҳкамлайди.

Манба: «Янги Ўзбекистон» газетасининг 2022 йил 23 июнь. 124-сони (646)